► Magdalena Czubek

 

 

 

 

Poprzez wartości rozumiemy wszystko, co uchodzi za ważne i inne dla jednostki i społeczeństwa oraz jest godne pożądania, co łączy się z pozytywnymi odczuciami i stanowi jednocześnie cel dążeń ludzkich. Książka jest dla dziecka źródłem wiedzy o otaczającym świecie, o człowieku i jego problemach, kulturze i tradycjach społeczeństwa. Bohater literacki swoim postępowaniem i postawą powinien uczyć dzieci jak postępować, głównie poprzez preferowanie cennych wartości moralno – wychowawczych. Książka rozszerza zasób słownictwa dziecka, ale nade wszystko powinna dostarczać wzruszeń, różnorodnych przeżyć. Starannie dobrane utwory literackie ukazują ich odbiorcom wzory pięknej mowy. Kontakt z książką aktywizuje myślenie, procesy porównywania, analizowania, szukania przyczyn i skutków, wyciągania wniosków, tworzenia elementarnych pojęć. Utwór literacki wpływa także na sferę emocjonalną dziecka, ukazując postacie bohaterów, z którymi dziecko chętnie się utożsamia, przeżywając jego losy jak własne. Dzięki temu dziecko łatwiej może zrozumieć swoje postępowanie i uczucia, a także innych ludzi. Największą wartość mają te utwory, w których zwycięża sprawiedliwość, dobro i rozsądek, w których siła miłości i przyjaźni pokonuje wszelkie przeszkody.

W okresie dzieciństwa istnieje silne zapotrzebowanie na wzorce osobowe i wzory postępowania. Baśń jako gatunek literacki charakteryzuje się szeregiem cech, które czynią ją atrakcyjną dla dzieci i ułatwiają recepcję. Opiera się ona na metaforze, łączy w sobie elementy świata realnego i fikcji, dzięki czemu przedostaje się ona ponad układami rzeczywistości, tworząc jej nową poetycką wizję. Cechą baśni jest cudowność. W świecie baśni wszystko jest cudowne, czarodziejskie i możliwe. Baśnie zawierają wzory w formie upersonifikowanej, symbolicznej i sfabularyzowanej, dzięki czemu w szczególny sposób odpowiadają rozwojowym potrzebom dziecka. Baśnie ukazują fantastyczny świat, w którym postacie bohaterów i ich losy mają charakter symboli i nie liczą się z prawami rządzącymi w świecie realnym, dzięki czemu są one dla dzieci bardziej wyraziste, dostępne i piękne. Dziecko odnosi się z ufnością do opowieści baśniowych, bo baśniowe ujęcie świata zgodne jest z jego własnym sposobem pojmowania wszystkiego. Teksty baśniowe budują nadzieję na lepsze, godniejsze życie. Wskazują takie postawy wobec świata, które są konieczne, by cudowna odmiana losu mogła nastąpić.
 

Dziecko wie, że baśnią rządzą swoiste określone prawa, zupełnie różne od praw realnego świata. Baśnie odgrywają dużą rolę w rozwoju i wychowaniu dziecka. Najważniejszą ich rolą jest rozwijanie fantazji i wyobraźni. Śledząc bieg baśniowej akcji, przygody postaci stworzonych artyzmem autora, czytelnik uczy się, że nie wszystko, co w danej chwili istnieje, musi istnieć zawsze, że wyobraźnia człowieka może wszystko zmieniać. Fantazja zawarta w utworze spełnia dużą rolę w procesie uczenia się, dzięki niej bowiem dziecko ma możliwość kojarzenia różnych zjawisk, tworzenia nowych związków pomiędzy rzeczami. Baśnie bardzo silnie oddziałują na sferę emocjonalną dziecka. Kształtują kulturę uczuć, angażując przeżycia pozytywne po stronie dobra, które dziecko może zaakceptować, ponieważ nieskomplikowana moralność i podział postaci na czarno-białe jest dla niego zrozumiały. Ułatwia to kształtowanie pierwszych pojęć moralnych. Baśnie rozwijają także wrażliwość estetyczną poprzez piękno formy, języka opisów, uczą rozumienia ludzi innych ras i narodów, zapoznają z ich obyczajami, geografią i przyrodą.

 

Dzięki baśni dziecko poznaje świat, zdobywa informację o zjawiskach i sprawach nieznanych mu i niedostępnych w życiu realnym. Niektóre z tych baśni dostarczają dziecku przeżyć wytwarzających określone nastawienia, przygotowujące do spotkania zjawisk i zdarzeń podobnych we własnym życiu. Baśń wielostronnie oddziałuje na rozwój dziecka. Umacnia także wiarę dziecka w dobro i sprawiedliwość, w sensowność poświęcenia. W baśni jest postawiony bardzo dobitnie problem dobra i zła. Dobroć, pracowitość, odwaga, a obok tego chciwość, skąpstwo, tchórzostwo, lenistwo przedstawione w dramatycznej akcji, wzruszają dziecko i każą mu stanąć po stronie pozytywnych wartości moralnych. Baśń dostarcza dziecku wzorów moralnego postępowania i życia w zgodzie z ideałami moralnymi i z samym sobą. Niewątpliwie ma wiele wartości wychowawczych.
 

Do najczęściej występujących wartości moralnych w literaturze dla dzieci należy zaliczyć odpowiedzialność, a więc gotowość ponoszenia konsekwencji za własne czyny i zachowania, za życie swoje i innych. Poczucie odpowiedzialności wiąże się z poczuciem winy w przypadku niewykonania pewnych zamierzonych zadań. Kolejną wartością pojawiającą się w utworach dla dzieci jest wolność. To cecha każdego człowieka, wiąże się z poczuciem godności i odpowiedzialności. Utrata tej wartości prowadzi do zniewolenia, uniemożliwiając jednocześnie podejmowanie jakichkolwiek decyzji. Bardzo ważne znaczenie ma przyjaźń. W utworach literackich, również tych dla dzieci, ukazana zostaje jako poczucie więzi między bohaterami, gdy życie jednego bohatera zależy od postawy drugiego, bądź w sytuacji gdzie każdy z bohaterów podejmuje działania na rzecz drugiej postaci. Z wyżej wymienionymi wartościami, jak przyjaźń i odpowiedzialność wiąże się uczciwość, a mianowicie podstawa wszelkich wyborów świadomego postępowania oraz wyboru między dobrem a złem. Znaczącą wartością występującą w utworach dla dzieci jest również dobro, a także prawda i bohaterstwo. Dobro przejawia się jako udzielanie pomocy pokrzywdzonym, pokrzepiające słowo, czy też uśmiech. Osoba wyróżniająca się postawą dobra potrafi zjednać sobie wszystkich dookoła. Prawda zaś, to dążenie do poczucia godności, czyli gotowości do obrony własnych wartości. Wartością często pojawiającą się w utworach dla dzieci jest także miłość. To uczucie, dla którego żadne trudy i ofiary nie są zbyt wielkie, które przezwycięża wszystkie przeciwności losu.

Gatunkiem literackim zawierającym najwięcej wartości moralnych są między innymi baśnie. Wprowadzają one dziecko w ludzkie przeżycia, uczucia, motywy postępowania, ukazują również najważniejsze cechy psychiki ludzkiej. Utwory te każą dziecku stanąć po stronie pozytywnych wartości moralnych, gdzie postawiony jest problem dobra i zła, pracowitości, odwagi, a obok nich skąpstwa, tchórzostwa i lenistwa. Baśnie kształtują uczucia społeczno – moralne dziecka, poprzez postępowanie bohaterów, jak również związki łączące bohaterów z przyrodą. Siły przyrody i zwierzęta wspierają bohaterów w trudnych chwilach. W utworach tych wszystko przebiega zgodnie z wolą dziecka, a więc dobro jest nagradzane, zło ukarane, zwycięża bohater pozytywny, zły natomiast zostaje ukarany. Moralność utworów dla dzieci jest bardzo prosta. Nagrody i kary są bardzo konkretne, takie jak bogactwo, czy ręka księżniczki. Tradycyjne nagrody są symbolem powodzenia bohatera, uwieńczeniem podejmowanego wysiłku. Dotkliwa kara zaś podnosi wartość pozytywnego bohatera, poprzez co zaspokaja poczucie sprawiedliwości dziecka.

Wielu pedagogów zwraca również uwagę na wykorzystanie baśni w psychoterapii dzieci i młodzieży. Posługiwanie się bajkami daje możność dotarcia w bezpośredni sposób do wielu dziecięcych problemów. Baśń pełnić może funkcję terapeutyczną, poprzez możliwość rozmyślań nad tym, co baśń zdaje się dawać do zrozumienia w odniesieniu do wewnętrznych konfliktów dziecka, w konkretnym momencie życia, wówczas czytelnik odkrywa własne rozwiązanie sytuacji. Baśni bowiem nie chodzi o to, aby dostarczyć praktycznych pouczeń o świecie zewnętrznym, ale o przedstawienie procesów zachodzących we wnętrzu człowieka.

 

 

Niezwykle ważnym składnikiem książki dla najmłodszych jest ilustracja, która powinna spełniać warunki czytelności i atrakcyjności dla dziecka. Jest ona bowiem źródłem intensywnych przeżyć. Pomaga w głębszym przeżywaniu dzieła literackiego oraz wprowadza dziecko w świat sztuki. Ilustracja rozwija spostrzeganie, wyobraźnię, sprawność myślenia oraz wzbogaca przeżycia uczuciowe, pomaga także w tworzeniu wyobrażeń i ich utrwalaniu. 
 

 

 

Czytając dzieciom i polecając im książki, nie tylko wspieramy ich rozwój intelektualny oraz emocjonalny, uczymy empatii, lecz także, dobierając odpowiednie teksty wyciszamy je, lub wręcz przeciwnie pobudzamy do działania. Literatura dla dzieci należy do dziedziny literatury dydaktycznej, czyli jest zorientowana na oddziaływanie wychowawcze, poprzez promowanie pozytywnych wzorców postępowania, bądź odwrotnie, negując niewłaściwe postępowanie czy po prostu niewłaściwy sposób myślenia o świecie. Nauczyciel wychowując przez poezję, powinien wyjaśniać tekst i kierunkować refleksje uczniów. Kierowanie wychowankami, powinno wywołać pozytywne nastawienie do poezji. Celem nauczyciela winno być wartościowanie dzieł literackich.
 

Lektura powinna wpływać na przeżycia dziecka, na rozbudzanie jego zainteresowań i uczuć. Baśnie, o których mowa sprawiają przyjemność i pouczają, ponadto dzięki szczególnym właściwościom przemawiają bezpośrednio do dziecięcej umysłowości. Baśnie odpowiadają na odwieczne pytania o prawdziwość świata i możliwość zachowania w nim swojej tożsamości.

 

Potrzebę kontaktu z książką powinien wzbudzić rodzic lub nauczyciel w procesie wychowania, nie powstaje ona bowiem u dziecka spontanicznie. Bardzo ważny jest zatem odpowiedni dobór książek, które posiadałyby bogaty zasób treści o charakterze wychowawczym. Szkoła powinna zintegrować wszystkie doświadczenia czytelnicze, aby ukształtować w uczniu samoświadomość dotyczącą czytania. Uczeń powinien dokonywać wyborów książek w sposób celowy, wiedzieć co lubi czytać i robić to z pożytkiem. W konsekwencji doceni proces samokształcenia, dzięki czemu poradzi sobie z wyzwaniami stawianymi we współczesnym świecie.

 

Zdjęcia: „Opowieści z Narni: podróż wędrowca do świtu”, reż: Michael Apted, USA, Wielka Brytania.